Rijmschema's uitgelegd: gepaard, gekruist en omarmend rijm
Rijm is de klank die regels met elkaar verbindt. Hoe die rijmklanken over een gedicht verdeeld zijn, heet het rijmschema. Op deze pagina lees je welke rijmschema's er zijn en welke soorten rijm je kunt gebruiken.
Hoe noteer je een rijmschema?
Je geeft elke nieuwe rijmklank een letter. De eerste klank is a, de tweede b, enzovoort. Regels die op elkaar rijmen, krijgen dezelfde letter. Een gedicht van vier regels waarin regel 1 en 2 rijmen en regel 3 en 4 ook, heeft het schema aabb.
Gepaard rijm (aabb)
Twee opeenvolgende regels rijmen op elkaar. Dit is het bekendste schema en het makkelijkst om te schrijven. Je vindt het in sinterklaasgedichten, kinderliedjes en veel gelegenheidsgedichten.
Ik wens je een hele fijne dag, (a)
met veel zon en een grote lach. (a)
Neem voor jezelf eens rustig de tijd, (b)
dan ben je de stress zo weer kwijt. (b)
Gekruist rijm (abab)
De eerste regel rijmt op de derde, de tweede op de vierde. Gekruist rijm klinkt wat minder voorspelbaar en wordt veel gebruikt in liedteksten en serieuzere gedichten.
Buiten ligt een dikke laag sneeuw, (a)
de straat is wit en leeg. (b)
Boven de daken een enkele meeuw, (a)
die even naar beneden keek. (b)
Let op: leeg en keek rijmen niet helemaal, de laatste medeklinker verschilt. Dat heet halfrijm (zie hieronder). In een liedje valt dat nauwelijks op, in een kort gedicht wel.
Omarmend rijm (abba)
De eerste en vierde regel rijmen, en daartussen rijmen de tweede en derde regel. Het middelste paar wordt als het ware omarmd. Je ziet dit schema veel in sonnetten.
Slagrijm en andere vormen
Bij slagrijm (aaaa) rijmen alle regels op dezelfde klank. Dat is lastig vol te houden, maar heel krachtig in korte, grappige gedichtjes. Bij verspringend rijm (abcabc) duurt het even voordat de rijmklank terugkomt.
Soorten rijm
- Volrijm (eindrijm): de klank vanaf de beklemtoonde klinker is helemaal gelijk. Huis en thuis, dag en lach. Let op: het gaat om de klank, niet de spelling. Tijd en kwijt rijmen dus wel.
- Halfrijm: alleen de klinkers zijn gelijk (klinkerrijm of assonantie, zoals leeg en keek), of alleen de medeklinkers (medeklinkerrijm, zoals tak en tik). In Rijmkist staan woorden met dezelfde klinkers onder bijna-rijm.
- Binnenrijm: twee woorden binnen dezelfde regel rijmen op elkaar. Ik ga naar huis, mijn eigen thuis.
- Beginrijm of alliteratie: woorden beginnen met dezelfde klank. Met man en macht, Piet piekert over pepernoten.
- Staand en slepend rijm: bij staand rijm eindigt het rijm op een beklemtoonde lettergreep (dag, lach). Bij slepend rijm volgt er nog een onbeklemtoonde lettergreep (lopen, kopen).
Rijmwoorden zoeken
Zoek je een woord dat rijmt? Typ het in Rijmkist. Je ziet de rijmwoorden per aantal lettergrepen, zodat je makkelijk een woord vindt dat in het ritme van je regel past.